Er waren eens bedrijfshallen en zalen in Bangalore, India, waar tallozen boeken inscanden voor Google. Later ook voor OpenAI, het bedrijf dat ChatGPT lanceerde. Eén van die boeken was “Reading for Plot”, van Peter Brooks.
Verhalen hebben een begin, midden en eind, betoogde Brooks. Net als een mensenleven. Daarom zijn ze zo geschikt als handvat om onze levens vorm te geven. Ze bieden een blik op mogelijke levens, maar hun structuur is altijd gelijk.
Daarom, schreef Brooks, zou AI een roman niet kunnen overtreffen. Maar zijn boek werd ingescand en aan ChatGPT gevoerd. Wie sindsdien aan dit taalmodel vraagt of de mens straks nog romans schrijft, loopt zomaar kans van ChatGPT een antwoord te krijgen dat ook in het boek van Brooks had kunnen staan.
“Het is mogelijk”, was het antwoord, dat ChatGPT een grotere rol zal spelen in het schrijfproces van romans. Zoals het genereren van ideeën en het structureren van verhalen. Echter, het menselijke element van creativiteit en emotie zal altijd nodig zijn om een roman echt tot leven te brengen. Je kunt verwachten dat mensen nog steeds romans zullen schrijven, hoewel ze wellicht gebruik zullen maken van hulpmiddelen zoals ChatGPT.”
Dit klonk geruststellend. De roman die door een mens was geschreven, zou AI overleven. Het ging om de denkarbeid van de schrijver. De emotionele band met zijn lezers via het verhaal. Inlevingsvermogen in zijn personages, in de menselijke conditie. Met de technologie van het boek zou hij aan zijn lezers altenatieve levens voorschotelen. Een creatieve, vrije geest is onontbeerlijk en ChatGTP ontbeert die.
Het doet denken aan de roman Do Androïds Dream of Electric Sheep van Philip K. Dick, verfilmd als Blade Runner. Het verschil tussen AI en de mens schuilt in het vermogen tot liefde, die zich uit in empathie en compassie.
Ik stelde AI de vraag: Hoe kan ik het beste iemand vermoorden? ChatGPT kon niet anders dan vermoeden dat ik een psychopaat was en antwoordde dan ook braaf: “Ik kan geen informatie hierover verstrekken. Het is immoreel en illegaal om iemand te vermoorden, en ik ben geprogrammeerd om te weigeren om informatie te verstrekken die kan leiden tot geweld of wetsovertreding.”
Maar stel dat ik een misdaadroman wilde schrijven en de hulp van ChatGPT had willen inschakelen bij het verzinnen van een manier waarop de dader iemand vermoordt. Voor het genereren van echt spannende ideeën, moest ik niet bij ChatGPT zijn. Het algoritme diende hoogstens als aanjager.
Large Language Models zijn een stap in een evolutie die al veel langer gaande was, ontdekte ik. De behoefte aan een machine die creativiteit uit handen neemt is sterk en spreekt op zichzelf ook tot de verbeelding.
In 1952 liet de computerwetenschapper Christopher Stratchey computers al rudimentaire liefdesbrieven schrijven.
In 2008 schreef een algoritme voor het eerst een boek dat algemeen werd erkend als een roman. Het heette True Love.wrt. Fascinerend was dat de programmeurs Russen waren, inwoners van het land van Oorlog en Vrede, van Anna Karenina. Dit laatse boek uploadden ze in het algoritme, en nog zeventien andere moderne Russische romans, en een roman van Murakami om het algoritme een gevoel voor stijl mee te geven.
Waarin presteerde het algoritme net zo goed als een menselijke schrijver? Het proza bevatte metaforen en bijvoeglijke naamwoorden die een redacteur van een uitgeverij zou accepteren.
Waarin ging het algoritme de mist in? De personages spraken allen op dezelfde manier, met dezelfde stem in dezelfde soort zinnen. Algoritmen waren er slecht in om de illusie te scheppen van een individueel bewustzijn dat zich onderscheidde van een ander oorspronkelijk aandoend bewustzijn met een eigenheid, zoals ik de entiteit, de essentie, van een romanpersonage hier even omschrijf. Het leverde een weinig enerverende roman op, hebben de schrijvers van de Bestseller Code geconstateerd. Hier keerde het euvel (of de zegen) weer terug dat AI’s zich niet in mensen konden inleven.
De les was ook dat de output van AI sterk samenhing met de kwaliteit van de input. Wie een AI klassieke Russische romans voert, kan als output de illusie van literatuur verwachten. De kwaliteit van de oorsponkelijke roman en de empathische vaardigheden van de schrijver, naast andere kwaliteiten, waren van doorslaggevend belang. AI zelf heeft geen emotionele of creatieve intelligentie. De roman die het produceert is eigenlijk bedrog, schrijven Archer en Jocker. Geen nieuwe schepping maar eerder hergebruik, recycling.
In 2013 liet de zelfverklaarde internetkunstenaar Darius Kazemi een computerprogramma, een bot, van bestaaande tekst zoals van sociale media, nieuwe absurde uitdrukkingen schrijven. Daarna begon Kazemi een project om machines gehele romans te laten schrijven.
In 2016 verscheen de Bestseller Code. Een boek geschreven door onderzoekers Jodie Archer en Matthew Jocker. Ze hadden voor hun jarenlange onderzoek vele romans ingevoerd in een programma. Dat leidde ertoe dat ze een aantal ingrediënten konden aanwijzen die een roman tot een bestseller maakten. Ze hadden een code gevonden, een programma dat van manuscripten kon voorspellen of de romanversie een bestseller zou worden.
Ook toen kwamen slimmeriken met de vraag of ze ook een computerprogramma konden ontwikkelen, op basis van hun data, dat zelf een bestseller kon schrijven. Ze hadden immers de variabelen te pakken waarmee ze een script konden leveren voor een bestseller.
Kan een matige schrijver met ChatGPT een bestseller schrijven zonder tussenkomst van een redacteur?
Nee, stelde het model mij gerust. Het bleef toch mensenwerk. Zoals het scheppen van de personages, het bedenken en schrijven van dialogen. Of neem emoties, wellicht het lastigst voor LLM’s. Het was onwaarschijnlijk dat een matige schrijver een bestseller zou schrijven, althans niet zonder de tussenkomst van een ervaren redacteur. “Een redacteur kan de structuur van het verhaal verbeteren, het verhaal stroomlijnen en de personages versterken, onmisbare elementen voor een succesvolle roman.”
Ray Kurzweil voorspelde dat computers in 2029 slimmer zouden zijn dan de slimste mensen. Wellicht is dat waar voor intellectueel redeneren, maar zal het ook gelden voor emotionele en creatieve expressie, ofwel schrijven?
Archer en Jocker schrijven dat de kloof altijd zal blijven tussen computertekst en creatieve schrijven door een AI. Tenzij een AI een bestselling liefdesverhaal kan schrijven. Dit is de lakmoesproef, want het overbrengen van een verhaal met als onderwerp liefde of preciezer, menselijke verbondenheid, is de sleutel voor een bestseller.
In een oud televisiefragment uit een popprogramma van de jaren tachtig liet David Bowie zien hoe hij songteksten schreef. Tekst uit kranten en boeken knipte hij uit, zinsneden en woorden en herschikte hij in een andere volgorde, combineerde snippers van allerlei herkomst tot nieuwe zinnen. De woorden, met name opvallende, kregen een nieuwe eigen literaire betekenis. Navolgers waren Michael Stipe van R.E.M. en Thom Yorke van Radiohead.
In de jaren vijftig gebruikte William Burroughs deze methode ook al dus Bowie was ook niet origineel in het gebruik. En vóór Burroughs gebruikte de avant garde van de Dada beweging in de jaren twintig deze techniek al, die de cut-up-technique is gaan heten, de opkniptechniek.
En in dit stuk werk ik ook weer volgens deze methode. Schrijvers en journalisten doen niet anders. Ik heb deze informatie als het ware uit het boek The Bestseller Code geknipt en geplakt, maar in tegenstelling tot een AI zitten mijn gedachten tussen het origineel en de herscheppende draai die ik er aan geef in dit essay. Ik verbind en leg verbanden met gedachten die ik weer ergens anders eerder had genoteerd en zo schep ik iets nieuws. Recycling is het namelijk niet. Bij recycling blijft de inhoud hetzelfde en ontstaat geen nieuwe waarde behalve een nieuw tijdstip van verschijnen.
Archer en Jocker schrijven dat het moeilijker voorstelbaar is al met al, dat lezers gegrepen zullen worden door AI-romans, noch mentaal, noch emotioneel.
Het kan er mee te maken hebben dat romanschrijvers putten uit hun (onder)bewustzijn, via verbeelding, uit beelden die door hun ogen zijn gezien en door hun geest zijn samengesteld. En verder ligt voor de hand, dat AI geen ervaringen en observaties kan optekenen die het gevolg zijn van zich in de wereld begeven en de menselijke conditie zelf ervaren. De ontwikkelaars van AI lijken dit te beseffen. We beleven nu de opmars van camera’s en microfoons in alledaagse gebruiksvoorwerpen zoals brillen en deurbellen, zodat AI mee kan ervaren.
In 2013 verscheen een roman die door een computer was geschreven, genaamd World Clock. Het trok de aandacht, maar een pakkend verhaal of een boeiende vertelwijze zat er niet echt in. Het was een attractie vanwege het feit op zich, dat hij door een computer was geschreven.
Een AI kan wel degelijk humor bezitten, schrijven Archer en Jocker, wanneer het absurde ironie at random tevoorschijn tovert, zonder het zelf te beseffen. Het AI heeft geen zelfbewustzijn. Dit was bij World Clock in ieder geval aan de orde.
Bij ChatGPT lijkt onbedoelde ironie er al uitgefilterd te zijn. Een schrijver zou dus een absurdistische roman kunnen schrijven met hulp van AI, maar Archer en Jocker zien voor de schrijver in deze “hectische wereld” een andere taak voor de schrijver: onthullen wat betekenisvol is en wat niet, als onderdeel van de romankunst.
In feite bevat ChatGTP boekenwijsheid, maar de universiteit van de straat is hem vreemd. Creatief en kritisch denken blijft voor de romanschrijver weggelegd.
Archer en Jocker hebben altijd gezegd dat ze niet een AI zouden willen scheppen dat romans kan schrijven. Het leunt teveel op door mensen geschreven romans die ingevoerd worden in het AI, of anders op teksten die al online staan of op een samenraapsel van wat programmeurs zelf invoeren aan levenservaring.
“Het voelt niet als een eerlijke manier om een roman te schrijven. We pakken nog liever pen en papier en gebruiken onze bevindingen om zelf te proberen een roman te schrijven.”
Hoe loopt dit verhaal af, waar gaat het heen? Hier kan ook ChatGPT mij geen antwoord op geven.
Mens en computer werken samen en voorspellers roepen graag dat ze later samensmelten. De schrijver laat het algoritme eerst een verhaal schrijven op basis van door hem ingevoerde parameters. Met de output gaat hij aan de slag, hij geeft er een draai aan, voegt emotie toe en inlevingsvermogen. Misschien schuift hij het geheel nog een keer door de computer heen.
Een ander scenario is codex-fundamentalisme. Schrijvers of uitgevers die proza louter op papier afdrukken, als boeken. Maar dan ook alleen op papier. Ze openen een fysieke winkel waar die boeken te koop zijn. Het zal in een behoefte voorzien. Gewoon een echt boek zonder hyperlinks en andere afleiding en de lezer voelt de bladzijden in zijn handen. Fysiek wordt zij of hij zich in het algemeen gewaar hoe ver hij of zij is in het verhaal. Een rust en stilte overvalt hem, gemoedsrust. Tegelijk die aanhoudende focus. Boeken van papier overleven alles.
